Sven Lagerbring’in Bref till Cancellie-Rådet och Riddaren, Herr Joh. Ihre om Swenska och Turkiska Språkens likhet (1764) adlı eserinin ilk kez kaynak eleştirisine dayalı Türkçe çevirisini ve bilimsel neşrini sunmaktadır. Metin, Avrupa Aydınlanması döneminde ortaya çıkan karşılaştırmalı dil ve tarih araştırmalarının erken örneklerinden biri olup, Kuzey ve Batı Avrupa halklarının Türk-Asya kökenleri ve dilsel bağlantıları üzerine yürütülen tartışmaları belgelemektedir.
Edisyon, metnin mümkün olduğunca güvenilir bir biçimde kaynaklara dayanarak yeniden sunulmasını amaçlamaktadır. Bu kapsamda kitapta Türkçe çeviri ve İsveççe özgün metnin yanı sıra 58 sayfalık orijinal eserin tıpkıbasımı da yer almaktadır.
Önsöz
Bu kitap, İsveçli tarih profesörü Sven Lagerbring’in 1764 yılında kaleme aldığı yüksek Aydınlanma dönemine ait Bref Till Cancellie Rådet Och Riddaren, Herr Joh. Ihre Om Swenska och Turkiska Språkens likhet [İsveççe ve Türkçe Dillerinin Benzerliği Üzerine Şansölye Danışmanı Ve Şövalye Sayın Joh. Ihre’ye Mektup] adlı eserinin ilk Türkçe kaynak-eleştirel çevirisini sunmaktadır:
Bu eser, Philipp Johann von Strahlenberg’in Das Nord- und Östliche Theil von Europa und Asia […] (Stockholm, 1730) adlı kitabıyla birlikte, Türkç ile sözde “Cermen”² dilleri arasındaki karşılaştırmaların en erken örneklerinden biridir.
Lagerbring bu çalışmasında yalnızca tarihsel ve dilbilimsel bir tartışma yürütmekle kalmaz; aynı zamanda siyasi ve felsefi bir argümantasyon da geliştirir. Ona göre “Cermen” dilleri ile Türkçe arasında tarihsel bir köken ilişkisi bulunmaktadır. Bu bağlamda Lagerbring, Avrupa’nın bilim çevrelerinde yaygın olan avrupamerkezci ve Türkler hakkındaki olumsuz tasavvurlara da karşı çıkar.
Bu nedenle söz konusu metin, salt dilbilimsel içeriğinin ötesinde, düşünce tarihi ve toplum tarihi açısından da önem taşır; ayrıca tarih felsefesi ile dinî hatta kimi yönleriyle apokaliptik (kıyametvari)³ boyutlara uzanan bir anlam katmanına sahiptir. Bu edisyon da bu çok yönlü önemi göz önünde bulundurarak hazırlanmıştır.
Bununla birlikte, elinizdeki edisyon öncelikle kaynağın güvenilir bir şekilde sunulmasını amaçlamakta ve ileride yapılacak bilimsel araştırmalar için sağlam bir temel oluşturmayı hedeflemektedir. Eserin alımlanma tarihine ilişkin ayrıntılı bir inceleme ile kapsamlı içerik yorumları ise müstakil çalışmaların konusu olarak bırakılmıştır.
² Lagerbring’in kendisi modern bir üst kavram olan “Cermen” terimini kullanmaz; bunun yerine tek tek dilleri adlandırır ve bunların kökenlerini Türkçeye dayandırır.
³ bkz. H. Beck’in önsözü, içinde: Çağıl Çayır, Runen in Eurasien. Über die apokalyptische Spirale zum Vergleich der türkischen und „germanischen“ Schrift, Pulheim 2022.
İlgilenenler için:
Anadolu Arkeolojisi 